Finans Kulis

Merkez Bankasının Sahibi

Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde varlık gösteren ve ekonomik dengelerin yönlendirilmesinde önemli bir payı olan Merkez Bankası, tek bir şahıs üzerine ait değildir. Merkez Bankasının sahibi resmi olarak hazine ve bankalar olarak gösteriliyor. Güncel olarak bu kuruluş hisselerinin %55’lik kısmı hazineye aittir.

Kalan yüzdeler ise Garanti Bankası, Ziraat Bankası, İş Bankası, Türkiye Halk Bankası, Türkiye Kızılay Derneği gibi kurumlara aittir. Merkez Bankasının hali hazırda başkanlığını yürüten kişi ise Murat Uysal’dır. Merkez Bankasına başkanlık yapacak kişiler Bakanlar Kurulu kararı ve Cumhurbaşkanı onayı ile seçilir. Seçilen kişiler toplamda 5 yıl boyunca görevi yürütür. Banka Meclisi, başkan ile birlikte toplamda 7 üyeden meydana gelmektedir.

Merkez Bankası Özel Kurum
Merkez Bankası Özel Kurum

Merkez Bankası Özel Kurum mudur?

Faaliyet ve kuruluş şekli incelendiği zaman Merkez Bankasının özel bir kurum niteliği taşıdığını söylemek mümkün değildir. Hisselerinin çoğu hazineye ait olan bu kurumun ağırlığı devlete aittir. Kalan hisseler de yine devlete ait olan belirli kurumlara dağıtılmıştır. Yani Merkez Bankası tipik bir kamu kurumu olan Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde hizmet verir.

Ancak işleyiş olarak diğer tüm kamu kurumlarından farklı bir yapıya sahiptir. Kaldı ki Merkez Bankasının ilk kuruluş dönemlerine baktığımız zaman, verilen hizmetlerin anonim şirket niteliğinde olduğunu görüyoruz. Zaman içerisinde ekonomik planların değişmesi ile birlikte zaruri hizmet vermesi gereken bir kurum olan Merkez Bankası, devlet eliyle yönetilmeye başlanmıştır.

Merkez Bankası Ne Zaman Kuruldu?

Günümüzde ekonomik kalkınmayı desteklemek adına hizmet veren en önemli kurumlardan olan Merkez Bankası, Türkiye’de ilk olarak 1930 yılında hizmete başlamıştır. 30.06.1930 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan kanunla, Merkez Bankasının temelleri atılmıştır. Kurulduğu yıl içerisinde, yer alan kanun maddesine göre Merkez Bankası; diğer kamu kurumlarından tamamen bağımsız işleyişe sahip bir kurum olarak kurulmuştur.

İlk kuruluş yıllarında Merkez Bankası temel olarak bir ‘anonim şirket’ özelliği taşımaktaydı. Resmi faaliyetlerine 3 Ekim 1931 yılı itibariyle başlayan Merkez Bankasının hissedarları ve sahipleri, yıllara göre değişkenlik göstermiştir. Kurumun hisselerinin büyük çoğunluğu şu an itibariyle hazineye aittir.

Merkez Bankası Ne İş Yapar?

Merkez Bankasının temel amaç ve hedefleri, kurulduğu yıldan bu yana değişkenlik göstermiştir. Buna sebep olan durum ise, dünyadaki gelişmelerdir. Dünya üzerindeki çarpıcı gelişmelerden ekonomik olarak en az hasarı almak için, Merkez Bankasının amaç ve görevleri de değişmiştir. Yaşadığımız dönem içerisinde Merkez Bankasının temel amacı ise, 1980 yılı sonrasında yaşanan yapısal dönüşümlerle birlikte ‘fiyat istikrarı yaratmak’ olmuştur.

Bahsettiğimiz fiyat istikrarı ise; tüketim ve yatırım konularında minimum düzeyde enflasyon olmasını ifade ediyor. Yani Merkez Bankası, ekonomik dengeler içerisinde enflasyon rakamlarını en düşük düzeyde tutarak alım gücündeki hızlı iniş ve çıkışların oluşmasını engellemek adına hizmet veriyor. Bu bağlamda Merkez Bankası tarafından belirli dönemlerde ekonomik planlar uygulanabiliyor.

Merkez Bankasının Görevleri Nelerdir?

Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankanı Kanunu’na göre hem bankaların hem de Merkez Bankasının görev ve sorumlulukları sıralanmıştır.

Bu kurumun temel görevleri şu şekildedir:

  • Banknot basma
  • Fiyat istikrarı
  • Döviz kuru rejimi
  • Açık piyasa işlemleri yapmak
  • Altın ve döviz rezervlerini yönetmek
  • Türk lirasının değerini korumak
  • Para ve döviz piyasaları ile ilgili tedbir almak

Bahsettiğimiz bu vazifeler, Merkez Bankasının kanunlarla belirlenmiş görevleri arasındadır. Merkez Bankası bu görevleri yerine getirebilmek amacıyla çeşitli yetkilerle donatılmıştır. Bu görevlerin yanı sıra ihraç imtiyazı ve ödeme sistemleri gibi vazifeler de Merkez Bankasının sorumlulukları arasında yer alıyor.

Merkez Bankası
Merkez Bankası

Merkez Bankasının Yetkileri Nelerdir?

Türkiye Cumhuriyeti içerisinde geçerli kanunları göz önüne aldığımız zaman Merkez Bankasının en temel yetkisi, banknot ihraç imtiyazı üzerinedir. Merkez Bankası, ülke sınırları içerisinde Türk lirası banknotlarını basma ve çoğaltma yetkisine sahip tek kurumdur. Bunun yanı sıra hükümetle birlikte çeşitli ekonomi politikaları uygulayarak enflasyon hedefi koymak da Merkez Bankasının yetkileri arasındadır.

Ekonomik politikalarla ilgili tek başına karar alamasa bile, hükümete çeşitli öneriler sunarak ekonomik politikalara yön verebilir. Uygulanacak olan her türlü para politikasında kullanılacak olan araçları, doğrudan Merkez Bankası tek başına belirler. Öte yandan bankaların uygulayacağı faiz oranları ve buna benzer seçenekler, Merkez Bankası öncülüğünde ve denetiminde belirlenir.

Merkez Bankası Üyelerini Kim Seçer?

Merkez Bankasında başkan ile beraber toplamda 7 üye mevcuttur. Buradaki tüm atamalar direkt olarak Bakanlar Kurulu aracılığıyla yürütülür. Bakanlar Kurulunda hazırlanan kanunlar Cumhurbaşkanı onayına sunulur. Cumhurbaşkanın verdiği onay ile birlikte atamalar gerçekleşir. Yani Merkez Bankasına yapılan her türlü atamada, son söz Cumhurbaşkanına aittir.

2018 yılında çıkartılan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Merkez Bankasının atama ve yönetim şeklinde değişiklik yapılmıştır. Bu tarihe kadar başkanlık süresi 5 sene iken, yeni kanunla birlikte bu süre toplamda 4 yıla indirilmiştir. Söz konusu görev süresinin ardından Bakanlar Kurulu yeni bir kararname hazırlar ve Cumhurbaşkanına sunar. Böylece Merkez Bankasına başkanlık edecek yeni kişiler belirlenir.

Merkez Bankasının Denetimini Kim Yapar?

Ülkedeki en önemli ekonomik işlemleri yürüten Merkez Bankasının denetimi son derece hassasiyet gerektiren bir durumdur. Bu kurumun denetlemesi iç ve dış olarak iki şekilde yürütülür. İç denetlemede ön plana Genel Kurul çıkar. Belirli dönemlerde yapılan bu denetlemeler, Banka Meclisini ve Denetleme Kurulunu ibra hususunda karar almak adına Genel Kurul tarafından yapılır.

Öte yandan dış denetimlerde en fazla yetkiye sahip kişi ise Cumhurbaşkanıdır. Merkez Bankası Kanunu’nu 42. maddesine göre Cumhurbaşkanının, Merkez Bankasının her türlü işlem ve hesaplarını denetleme yetkisi mevcuttur. Bu denetimlerde herhangi bir usulsüzlüğe rastlanılması durumunda Cumhurbaşkanı, Merkez Bankasının başkanını ve diğer tüm üyelerini, görev süresinden önce vazifeden alma hakkına sahiptir.

Etiketler

BENZER YAZILAR

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir